Ομιλίες στην Ημερίδα ΚΕΔΚΕ-ΙΤΑ-Συνηγόρου του Πολίτη: "Διαφάνεια και Αυτοδιοίκηση: Διαδικασίες ελέγχου και αποτελεσματικότητα"

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Η Κεντρική Ένωση Δήμων και Κοινοτήτων Ελλάδος (Κ.Ε.Δ.Κ.Ε.) και το Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ι.Τ.Α.) σε συνεργασία με τον Συνήγορο του Πολίτη διοργάνωσαν ημερίδα με θέμα: «Διαφάνεια και Αυτοδιοίκηση. Διαδικασίες ελέγχου και Αποτελεσματικότητα».

Την έναρξη της ημερίδας κήρυξε ο Υπουργός Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, καθηγητής κ. Προκόπης Παυλόπουλος. Χαιρετισμό απηύθυνε ο Πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, κ. Γεώργιος-Σταύρος Κούρτης. Κεντρικοί ομιλητές στην ημερίδας ήταν ο Πρόεδρος της Κ.Ε.Δ.Κ.Ε. και του Ι.Τ.Α., κ. Πάρις Κουκουλόπουλος, ο Συνήγορος του Πολίτη κ. Γιώργος Β. Καμίνης. Χαιρετισμό εκ μέρους του Πρόεδρου του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ι.Τ.Α., καθηγητή κ. Δημήτρη Θ. Τσάτσου διάβασε η Αντιπρόεδρος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ι.Τ.Α., καθηγήτρια κα Ελένη Στεφάνου.

Εισήγηση, με θέμα «Τοπική εξουσία και πολίτες. Η εμπειρία του Συνηγόρου του Πολίτη από τη λειτουργία των ΟΤΑ» έγινε από την Αν. καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Αθηνών και Βοηθό Συνήγορο του Πολίτη, κα Καλλιόπη Σπανού.

Στην ημερίδα παρουσιάστηκε η μελέτη του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης «Οι έλεγχοι στους Ο.Τ.Α. Προτάσεις για τον εξορθολογισμό και την αποτελεσματικότητα του συστήματος», από την επίκουρο καθηγήτρια Παντείου Πανεπιστημίου κα Νέδα Κανελλοπούλου, μέλος του Επιστημονικού Συμβουλίου του Ι.Τ.Α. και επικεφαλής της επιστημονικής επιτροπής που επεξεργάστηκε τη μελέτη.

Παρεμβάσεις έγιναν από το Γενικό Γραμματέα της ΚΕΔΚΕ, κ. Χρήστος Παλαιολόγο, το Βοηθό Γενικό Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης, κ. Φώτη Χατζημικέ και το Νομικό Σύμβουλο του Κράτους, κ. Νικόλαο Μαυρίκα.

Την ημερίδα παρακολούθησαν, μεταξύ άλλων, ο Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας, κ. Γ. Παναγιωτόπουλος, ο Πρόεδρος της Επιτροπής Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής, κ. Αν. Καραμάριος, ο Αντιπρόεδρος της ΤΕΔΚΝΑ και του ΙΤΑ, κ. Κώστας Ασκούνης καθώς και πολλοί αιρετοί από το Λεκανοπέδιο Αττικής και την περιφέρεια.

Χαιρετισμός Προέδρου Ελεγκτικού Συνεδρίου, κ. Γεωργίου-Σταύρου Κούρτη

Ο Πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, κ. Γεώργιος-Σταύρος Κούρτης, αφού τόνισε στην ομιλία του πως το Ελεγκτικό Συνέδριο μπορεί να θεωρηθεί «ελέγχουσα εξουσία, θεσμική αντιπολίτευση», υπογράμμισε πως το Ελεγκτικό Συνέδριο κάνει μόνον έλεγχο νομιμότητας. Παράλληλα, υπενθυμίζοντας πως και ο ίδιος έχει υπηρετήσει το θεσμό της Αυτοδιοίκησης, τόνισε πως δεν πιστεύει στις απαξιωτικές αναφορές για την Αυτοδιοίκηση και κάλεσε όλους τους ενδιαφερόμενους να «αγκαλιάσουν» τους Ο.Τ.Α.

Ομιλία Προέδρου ΚΕΔΚΕ και ΙΤΑ, κ. Πάρι Κουκουλόπουλου

Μετά την κήρυξη της έναρξης της ημερίδας από τον Υπουργό Εσωτερικών, Δημόσιας Διοίκησης και Αποκέντρωσης, καθηγητή κ. Προκόπη Παυλόπουλο, ο Πρόεδρος της ΚΕΔΚΕ κ. Πάρις Κουκουλόπουλος τόνισε: «Εμείς στην Αυτοδιοίκηση έχουμε αναγορεύσει τη διαφάνεια σε πρώτη προτεραιότητα καθώς πιστεύουμε ότι η εμβάθυνση της τοπικής Δημοκρατίας, της Δημοκρατίας γενικότερα, συναρτάται άμεσα με την κρυστάλλινη οικονομική διαχείριση. Άλλωστε, χωρίς διαφάνεια, τι νόημα θα είχε η λογοδοσία, οι διαδικασίες διαβούλευσης, όλοι οι θεσμοί συμμετοχής για τους οποίους συζητούμε, κάποιους μάλιστα προβλέπει και ο Κώδικας που θεσμοθετήσατε κύριε Υπουργέ;», είπε ο κ. Κουκουλόπουλος και αφού επισήμανε: «Εμείς στην Αυτοδιοίκηση, αποδείξαμε έμπρακτα ότι έχουμε αναγορεύσει τη διαφάνεια σε πρώτη προτεραιότητα αποδεχόμενοι τον προληπτικό έλεγχο στους Δήμους μας και μάλιστα με απόφαση Συνεδρίου», απευθύνθηκε στον παριστάμενο Πρόεδρο του Ελεγκτικού Συνεδρίου ζητώντας να ληφθούν, από κοινού, μέτρα ώστε να μην υπονομεύεται οι προσπάθεια από ορισμένα «φυσικά πρόσωπα», όπως τόνισε. Σε αυτό το πλαίσιο ο κ. Κουκουλόπουλος ζήτησε να επιταχυνθεί η στελέχωση του Ελεγκτικού Συνεδρίου και επανήλθε σημειώνοντας πως τα όποια προβλήματα αναφύονται με τους ελέγχους «είχαν αφετηρία μια κακή όσμωση» και το γεγονός ότι είχαμε «σπάνια, μεμονωμένα φαινόμενα επιτρόπων που ασκούν έλεγχο σκοπιμότητας». Σε αυτό το σημείο παρενέβη ο Πρόεδρος του Ελεγκτικού Συνεδρίου, κ. Γεώργιος-Σταύρος Κούρτης και τόνισε πως προτείνει τη λειτουργία κοινών επιτροπών, δημάρχων και επιτρόπων με την παρουσία και του ιδίου ώστε να αντιμετωπιστούν τα προβλήματα. Επιλογή με την οποία συμφώνησε και ο κ. Κουκουλόπουλος.

Ο κ. Κουκουλόπουλος σημείωσε πως ο Συνήγορος του Πολίτη, κ. Καμίνης, μιλώντας στο τελευταίο Συνέδριο της ΚΕΔΚΕ, εντόπισε αιτίες κακοδιαχείρισης και αδιαφάνειας που συνυπέγραψε και η Αυτοδιοίκηση, τόνισε πως με δεδομένη αυτή την πραγματικότητα η ΚΕΔΚΕ ανάθεσε στο Ι.Τ.Α. την εκπόνηση της μελέτης που παρουσιάστηκε από την κα Κανελλοπούλου και η οποία αποτελεί «ένα αξιόπιστο επιστημονικό εργαλείο κατάλληλο για να ανοίξει ένας σημαντικός διάλογος μεταξύ υπουργείου, αυτοδιοίκησης, δικαιοσύνης». «Υπάρχουν άλλωστε όλα τα εχέγγυα για ένα τέτοιο διάλογο. Ήδη υπάρχει μια καλή συνεργασία. Πρέπει να τη συνεχίσουμε», τόνισε ο Πρόεδρος της ΚΕΔΚΕ και θύμισε πως η ΚΕΔΚΕ έχει προτείνει

• Ενίσχυση των διαδικασιών εσωτερικού ελέγχου
• Ριζική βελτίωση του ελέγχου των αποφάσεων Δημοτικού Συμβουλίου και Δημαρχιακής Επιτροπής που παράγουν οικονομικά αποτελέσματα και
• Ανεξάρτητη αρχή ελέγχου των οικονομικών πράξεων των ΟΤΑ

«Είμαστε ανοιχτοί να ακούσουμε κάθε πρόταση, κάθε διαφορετική άποψη», σχολίασε ο κ. Κουκουλόπουλος και έκλεισε την ομιλία του αναφερόμενος στην πρόταση που έχει καταθέσει η ΚΕΔΚΕ στον Πρωθυπουργό, «στο πλαίσιο του διαλόγου για τη διοικητική μεταρρύθμιση, να προχωρήσει μια ουσιαστική φορολογική αποκέντρωση στο πλαίσιο ενός ενιαίου δημοσιονομικού συστήματος. Είναι η επιλογή που δίνει στην έννοια της διαφάνειας την πραγματική της υπόστασης», τόνισε υπογραμμίζοντας πως μόνον έτσι ο πολίτης θα γνωρίζει πώς επενδύονται και πώς αξιοποιούνται τα χρήματά του. «Γι’ αυτό επιμένουμε ότι πρέπει επιτέλους να θεσμοθετηθεί η Περιφερειακή Αυτοδιοίκηση καθώς και η Μητροπολιτική Αυτοδιοίκηση. Επιμένουμε ότι επείγει η δημιουργία μεγάλων και ισχυρών Δήμων που να αποτελέσουν αυτόνομες και αυτοτελείς διοικητικές μονάδες», κατέληξε.

Ομιλία Συνηγόρου του Πολίτη κ. Γιώργου Καμίνη

Ο κ. Καμίνης αφού ευχαρίστησε την ΚΕΔΚΕ που δέχθηκε την παράκλησή του να απευθύνει χαιρετισμό στην ημερίδα, αναφέρθηκε στον διαμεσολαβητικό ρόλο του Συνηγόρου του Πολίτη. Τόνισε ότι στα πλαίσια του ρόλου του αυτού, λόγω της έλλειψης της δυνατότητας κυρώσεων σε περιπτώσεις μη συμμόρφωσης στις υποδείξεις της, η Ανεξάρτητη αυτή Αρχή προσπαθεί να πείσει, να πεισθαναγκάσει. Προσπαθεί να πείσει τους φορείς της Δημόσιας Διοίκησης να απαντούν στους πολίτες, να εξηγούν τη στάση τους, να δικαιολογούν τις αποφάσεις τους, να λειτουργούν με διαφάνεια.

Ως μέσον πεισθαναγκασμού, ο Συνήγορος του Πολίτη έχει μόνο την δημοσιότητα. Έτσι, δημοσιοποιεί κάθε χρόνο την ετήσια έκθεση πεπραγμένων της Αρχής, δημοσιοποιεί τις ειδικές εκθέσεις και τα πορίσματα που εκπονεί καθώς και όλες τις εν γένει δραστηριότητές του. Το μέσον αυτό της δημοσιοποίησης το χειρίζεται με πολύ φειδώ, με πολύ περίσκεψη με στόχο να αποφεύγονται οι υπερβολές που αρκετές φορές παρατηρούνται από εκπροσώπους των Μέσων Μαζικής Ενημέρωσης. Θλίβομαι, είπε ο κ. Καμίνης να βλέπω κάθε χρόνο, με την δημοσιοποίηση της ετήσιας έκθεσης, απλουστευτικούς τίτλους εφημερίδων όπου χαρακτηρίζονται πρωταθλητές της κακοδιοίκησης οι ΟΤΑ και άλλα πολλά. Αυτοί οι τίτλοι αδικούν και τους ΟΤΑ και τον Συνήγορο του Πολίτη. Ο κ. Καμίνης επεσήμανε ότι οι εκτιμήσεις της Αρχής αποτελούν αποσπασματική εμπειρία που βασίζεται σε αναφορές πολιτών οι οποίοι απευθύνονται σε αυτόν και όχι συνολική εικόνα της κατάστασης στους ΟΤΑ και γενικότερα την Δημόσια Διοίκηση.

Τέλος, ανέφερε ότι σε συνεργασία που είχε πρόσφατα με την Επιτροπή Θεσμών και Διαφάνειας της Βουλής και ειδικότερα με τον Πρόεδρο της κ. Καραμάριο πρότεινε, εκτός της ετήσιας έκθεσης πεπραγμένων της Αρχής, να αποστέλλονται προς ενημέρωση της Βουλής οι ειδικές εκθέσεις και τα πορίσματα που εκπονεί η Αρχή καθώς και όλες οι εν γένει δραστηριότητές της.

Εισήγηση αν. καθηγήτριας και Βοηθού Συνηγόρου του Πολίτη, κας Καλλιόπης Σπανού: «Τοπική εξουσία και πολίτες. Η εμπειρία του Συνηγόρου του Πολίτη από τη λειτουργία των ΟΤΑ»

Η τοπική αυτοδιοίκηση δεν είναι αυτοσκοπός. Μέσω αυτής επιζητείται μια διαφορετική ποιότητα σχέσης με τους πολίτες. Το μέτρο αξιολόγησής της δεν μπορεί συνεπώς να είναι παρά η σχέση της με τους πολίτες.

Ενώ λοιπόν η συζήτηση για την ΤΑ συχνά επικεντρώνεται σε ζητήματα αρμοδιοτήτων και πόρων που είναι αναμφισβήτητα σημαντικά, πιο κρίσιμο αναδεικνύεται το ζήτημα της αξιοπιστίας της, της εμπιστοσύνης την οποία απολαμβάνει εκ μέρους των πολιτών.

Η ιδιαιτερότητα των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης έγκειται στο γεγονός ότι διοικούνται από όργανα αιρετά, που διαθέτουν άμεση δημοκρατική νομιμοποίηση. Η νομιμοποίηση αυτή έχει όμως νόημα μόνο σε ένα πλαίσιο σεβασμού των κανόνων που προδιαγράφουν τις αρμοδιότητές της και τους τρόπους ελέγχου τους. Καμιά εξουσία δεν νοείται ως ανέλεγκτη σε μια δημοκρατία.

Στο σημείο αυτό η εμπειρία του Συνηγόρου του Πολίτη αναδεικνύει περιπτώσεις και συμπεριφορές οι οποίες κάθε άλλο παρά συμβάλλουν στην ανάπτυξη εμπιστοσύνης και τη διαμόρφωση θετικής εικόνας για την ΤΑ. Αναφέρονται στη συνέχεια ενδεικτικά ορισμένα ζητήματα.

Οφειλές των Ο.Τ.Α προς τρίτους από απαλλοτριώσεις ή συμβατικές υποχρεώσεις

Σημαντική κατηγορία υποθέσεων αποτελούν οι δεσμεύσεις ιδιοκτησιών και απαλλοτριώσεις οι οποίες δεν ολοκληρώνονται με την καταβολή της νόμιμης αποζημίωσης. Βλ. Ειδική Έκθεση για τις δεσμεύσεις ιδιοκτησίας, το 2005.

Η μόνιμη επωδός της έλλειψης πόρων λιγότερο απαλλάσσει από τις ευθύνες και περισσότερο φανερώνει κακό προγραμματισμό και έλλειψη σχεδιασμού που απολήγει στην επιβάρυνση των πολιτών με δεσμεύσεις της δυνατότητας απόλαυσης περιουσιακών τους δικαιωμάτων. Οι ΟΤΑ συχνά αρνούνται να εκτελέσουν δικαστικές αποφάσεις ή αποφάσεις συλλογικών οργάνων και επιτροπών που ασκούν έλεγχο νομιμότητας στις αποφάσεις τους, καθώς επίσης και να εφαρμόσουν την υφιστάμενη νομοθεσία περί άρσης της απαλλοτρίωσης.

Η απροθυμία αρκετών ΟΤΑ να σεβαστούν τις υποχρεώσεις τους ως οφειλέτες σε τρίτους –πέραν της ταμειακής αδυναμίας- αιτιολογείται πολλές φορές με το επιχείρημα ότι οι συμβατικές υποχρεώσεις προκύπτουν από ενέργειες της προηγούμενης δημοτικής αρχής. Η συγκεκριμένη αιτιολογία όμως αντιβαίνει στη θεμελιώδη αρχή της συνέχειας που διέπει τη διοικητική δράση και αυτό σε μια ευνομούμενη πολιτεία δεν είναι ανεκτό.

Ανταποδοτικά Τέλη. Αδικαιολόγητες και αιφνιδιαστικές αυξήσεις (Βλ. Ετήσια Έκθεση 2004).

Η επιβολή ανταποδοτικών τελών για την κάλυψη ταµειακών αναγκών χωρίς να υφίσταται ανταποδοτικός χαρακτήρας για τις παρεχόµενες υπηρεσίες γίνεται με επίκληση διαφόρων λόγων που όμως δεν πληρούν τις νόμιμες προϋποθέσεις ανταποδοτικότητας (τέλος ρύπανσης, παράτασης ταφής, γάμου, ανάπτυξης περιβάλλοντος, υπηρεσιών ύδρευσης κλπ.). Σε περίπτωση που δεν τηρούνται οι όροι αυτοί, η επιβολή τελών αποτελεί φορολογία, αρμοδιότητα την οποία μέχρι στιγμής δεν έχει αναλάβει άμεσα η ΤΑ. Επιπλέον όμως, συχνά τα τέλη επιβάλλονται αιφνιδιαστικά, χωρίς ενημέρωση των πολιτών και αναζητούνται μετά από πολλά χρόνια συσσωρευμένες οφειλές.

Συλλογικές υποδομές και αστικό περιβάλλον

Μια άλλη μεγάλη κατηγορία θεμάτων αρμοδιότητας της ΤΑ αφορά την υποβάθμιση της ποιότητας δημοσίων αγαθών και συλλογικών υποδομών. Ιδιαίτερη είναι η περίπτωση της υποβάθμισης της ποιότητας του πόσιμου νερού (Ετήσια Έκθεση 2004). Απολύτως συναφές είναι το ζήτημα της ανεπαρκούς παρακολούθησης και ελέγχου της ποιότητας του πόσιμου ύδατος. Ο πλημμελής έλεγχος της ποιότητας του πόσιμου νερού αλλά και ο έλεγχος και η συντήρηση των δικτύων ύδρευσης αποτελούν σοβαρή παράλειψη της διοίκησης, με πιθανές επιπτώσεις στη δημόσια υγεία. Σε πολλές μάλιστα περιπτώσεις, οι ενδιαφερόμενοι πολίτες που αναζητούν τη σχετική πληροφορία αντιμετωπίζονται αρνητικά, και δεν τους παρέχεται πρόσβαση σε ένα ζήτημα στο οποίο έχουν δικαίωμα να γνωρίζουν την πραγματικότητα.

Οι κοινόχρηστοι χώροι συχνά είτε υποβαθμίζονται ως προς τη χρήση τους είτε και τη χάνουν τελείως, όταν για παράδειγμα καταλαμβάνονται από διαφόρων ειδών επαγγελματίες, καταστηματάρχες και κατ’ αυτό τον τρόπο ιδιωτικοποιούνται (Ετήσια Έκθεση 2005). Κρίσιμη μεταξύ άλλων επίπτωση της ιδιωτικοποίησης του κοινοχρήστου χώρου είναι ο αποκλεισμός ιδίως οικονομικά ασθενέστερων πολιτών. Οι κοινόχρηστοι χώροι (πεζοδρόμια, πλατείες κλπ.) αποτελούν βέβαια πηγή εσόδων για τους δήμους. Αυτός είναι ένας βαθύτερος λόγος για τον οποίο οι ΟΤΑ είτε υπερβάλλουν στην παραχώρηση αδειών είτε απέχουν από το συστηματικό έλεγχο και την επιβολή κυρώσεων για υπερβάσεις της άδειας στις οποίες προχωρούν οι ενδιαφερόμενοι καταστηματάρχες (π.χ. με την τοποθέτηση τραπεζοκαθισμάτων). Η σύμπτωση συμφερόντων Δήμου και καταστηματαρχών ακυρώνει όμως την προσδοκία και το δικαίωμα κοινής χρήσης των χώρων αυτών, υποβαθμίζοντας το αστικό περιβάλλον. Σε πολλές μάλιστα περιπτώσεις, άλλοι επιχειρηματίες θίγονται ειδικά, διότι δυσχεραίνεται ή αποκλείεται η πρόσβαση των πελατών τους στο κατάστημά τους.

Άλλες περιπτώσεις αναίρεσης της κοινής χρήσης εμφανίζονται με τη μορφή κατάληψης των χώρων αυτών με αυθαίρετες και παράνομες κατασκευές είτε ιδιωτών (π.χ. σε αιγιαλό) είτε και του ιδίου του δήμου (π.χ. σε πλατείες), τις οποίες ο δήμος αρνείται αμέσως ή εμμέσως να κατεδαφίσει. Η υποβάθμιση της κοινής χρήσης εμφανίζεται δυστυχώς συστηματικά σε χώρους πρασίνου, πάρκα και παιδικές χαρές, όπου η έλλειψη φροντίδας για καθαριότητα και ασφάλεια δημιουργεί συνθήκες επικίνδυνες για τη χρήση τους ή τουλάχιστον αποθάρρυνσής της. Αξίζει επίσης να αναφερθεί η κατάσταση πεζοδρομίων και δρόμων, όπου πολύ συχνά η έλλειψη φροντίδας και συντήρησης καταλήγει σε αδυναμία χρήσης τους είτε λόγω κατάληψης από οχήματα είτε λόγω έλλειψης μέριμνας για τη διέλευση πεζών ή οχημάτων (π.χ. διαφημιστικές πινακίδες σε ακατάλληλα και επικίνδυνα σημεία, σε σημεία όπου κρύβουν πινακίδες της τροχαίας κλπ.) ή ακόμη λόγω της επιφάνειάς τους η οποία συχνά προκαλεί και ατυχήματα με πιθανές συνέπειες υλικές ζημιές, σοβαρούς τραυματισμούς ή και θανάτους. Δεν πρέπει εξάλλου να λησμονηθεί η έλλειψη μέριμνας για την ανεμπόδιστη πρόσβαση των ατόμων με αναπηρίες σε πεζοδρόμια, δρόμους, δημόσια κτίρια κλπ.

Χαρακτηριστική όμως περίπτωση ελλιπούς κατανόησης της ευθύνης εκ μέρους των ΟΤΑ είναι η συντήρηση των δρόμων και η αποφυγή προβλημάτων (π.χ. κατάσταση οδοστρώµατος αλλά και του περιβάλλοντος χώρου, όπως ζηµιές από πτώση κλαδιών ή και δέντρων) που μπορεί να δημιουργήσουν κινδύνους για τους διερχόμενους. Ο Συνήγορος του Πολίτη έχει εκπονήσει σχετικά Ειδική έκθεση (2004) στην οποία επισημαίνει την αντικειμενική ευθύνη των ΟΤΑ για τα προβλήματα του οδοστρώματος και προτείνει εξώδικη συμβιβαστική διαδικασία αποζημίωσης σε περιπτώσεις υλικών ζημιών.

Ζητήματα αστικής και δημοτικής κατάστασης

Παρατηρούνται διάφορα προβλήματα με χαρακτηριστική τη διαδικασία μεταδημότευσης η οποία αντιμετωπίζεται κατά το δοκούν από τις δημοτικές αρχές. Η εμπειρία του Συνηγόρου του Πολίτη δείχνει ότι απορρίπτονται αιτήσεις μεταδημότευσης χωρίς αιτιολογία, απαιτούνται αποδεικτικά στοιχεία της μόνιμης κατοικίας, τα οποία όμως δεν προβλέπονται από τη νομοθεσία, ή προβάλλονται προσχηματικές δικαιολογίες για τη μη εξέταση μιας αίτησης μεταδημότευσης κλπ..Οι μεταδημοτεύσεις επηρεάζουν τη διαμόρφωση του εκλογικού σώματος των δημοτών και ενδεχομένως τροποποιούν τους τοπικούς συσχετισμούς εκλογικής δύναμης των πολιτικών κομμάτων. Τέλος, τα προβλήματα των μεταδημοτεύσεων λειτουργούν εις βάρος της αστικοδημοτικής αποκατάστασης σημαντικών τμημάτων του πληθυσμού των ελλήνων Ρομά (τσιγγάνων). Στο σημείο αυτό αναδεικνύεται μάλιστα και το ζήτημα της διακριτικής μεταχείρισης πολιτών λόγω της φυλετικής, κοινωνικής ή πολιτιστικής διαφοράς τους (π.χ. βεβαίωση μόνιμης κατοικίας, βεβαίωση μη οφειλής ΤΑΠ σε Ρομά κλπ.).

Ειδικά στην περίπτωση των Ρομά, μείζον ζήτημα που έχει απασχολήσει και τον Συνήγορο του Πολίτη είναι αυτό της εγκατάστασής τους. Η υποχρέωση αντιμετώπισης του προβλήματος διαβίωσης των Ρομά από την πλευρά του Δήμου, απορρέει κατ’ αρχήν από την υποχρέωση ειδικής κοινωνικής μέριμνας για τους δημότες που την έχουν ανάγκη. Η επίλυση του προβλήματος επιβάλλεται επίσης ενόψει της προστασίας των συνταγματικών δικαιωμάτων και των ιδίων των Ρομά αλλά και των περιοίκων των οικισμών που ενδεχομένως θίγονται από τη διατήρηση οικισμών υπό συνθήκες που δεν ανταποκρίνονται σε στοιχειώδη πρότυπα υγιεινής και αξιοπρέπειας. Η αδιαφορία όμως συντηρεί και τροφοδοτεί την κοινωνική ένταση που προκαλείται μεταξύ τους.

Ζητήματα διαδικασίας

Μια ομάδα προβλημάτων που διατρέχει τις σχέσεις τοπικής αυτοδιοίκησης-πολιτών, αφορά διαδικαστικά ζητήματα. Η ύπαρξη και κυρίως η τήρηση του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας αποτελεί έκφραση του κράτους δικαίου αλλά και του σεβασμού προς τον πολίτη. Η συνειδητοποίηση της σημασίας του ΚΔΔ τόσο από τους αιρετούς όσο και από τους υπαλλήλους των δήμων αποτελεί το μέτρο της ποιότητας της καθημερινής σχέσης τοπικής εξουσίας και πολιτών.

Ζητήματα με σημαντικές διαδικαστικές διαστάσεις για τη νομιμότητα, τη διαφάνεια και την αξιοπιστία των αποτελεσμάτων τους είναι για παράδειγμα οι διαγωνισμοί προσλήψεων και προμηθειών. Η μη σωστή τήρηση των διαδικασιών έχει ως συνέπεια να κλονίζεται η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους ΟΤΑ.

Γενικότερα, τα ζητήματα που θέτει καθαυτή η τήρηση του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας είναι ιδιαίτερα σημαντικά και ταυτόχρονα ενδεικτικά του βαθμού σεβασμού των πολιτών εκ μέρους της τοπικής εξουσίας. Από την υποχρέωση πρωτοκόλλησης μέχρι την τήρηση προθεσμιών, την απάντηση εντός της νόμιμης προθεσμίας, την πρόσβαση σε έγγραφα και την αιτιολόγηση των αποφάσεων, η τήρηση του ΚΔΔ εμφανίζεται συχνά προβληματική, στερώντας από τους πολίτες νόμιμα δικαιώματα. Ιδιαίτερα αξιοπρόσεκτα είναι μάλιστα τα προβλήματα που εμφανίζονται στην πρόσβαση απλών δημοτών ή ακόμη και δημοτικών συμβούλων (συνήθως της μειοψηφίας) σε έγγραφα και πληροφορίες –ακόμη και σε πρακτικά δημοτικού συμβουλίου στο οποίο μετέχουν!

Ο Συνήγορος του Πολίτη διαπιστώνει τα προβλήματα λόγω της αποστολής που του έχει ανατεθεί για την καταπολέμηση της κακοδιοίκησης. Ο ρόλος του όμως δεν είναι απλά ελεγκτικός. Είναι πρακτικά ο μόνος θεσμός που παράλληλα με τον έλεγχο έχει, στο πλαίσιο της διαμεσολάβησης που ασκεί, τη δυνατότητα να προτείνει λύσεις, να καλύψει με την τεχνογνωσία του αδυναμίες και να βοηθήσει την αυτοδιοίκηση να βρει νόμιμες λύσεις. (από εδώ μπορείτε να δείτε την πλήρη εισήγηση)

Εισήγηση επ. καθηγήτριας κας Νέδας Κανελλοπούλου: «Ένα τρίπτυχο για την αξιολόγηση και την αποτελεσματικότητα των ΟΤΑ: Σύνδεση Τ.Α. και Βουλής, Έμπρακτη ενίσχυση της τοπικής δημοκρατίας, Έμφαση στους ελέγχους και τις κυρώσεις»

1. Θέλω να ξεκινήσω με ένα απόσπασμα από τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο. Γράφει ο Παπαρρηγόπουλος:

«ανάγκη να ομολογήσωμεν ότι εν κοινοβουλευτική πολιτεία σωφρόνως οργανωμένη οι υπέρτατοι άρχοντες και οι υπέρτατοι θεσμοί δεν ενεργούσιν ειμή όπως το έθνος θέλει να ενεργήσωσιν. Οίκοθεν ούτε απολύτως αγαθοί είναι, ούτε πονηροί απολύτως. Αλλ’ ώσπερ τα κάτοπτρα, απεικονίζουσι τα δρώντα πρόσωπα και τα συμβαίνοντα πράγματα. Εάν τα πράγματα και τα πρόσωπα χωλαίνωσι, δεν πταίουσι τα κάτοπτρα΄μάτην δε ηθέλωμεν εξακολοθεί να θραύωμεν αυτά προμηθευόμενοι νέα, διότι και τα νέα τας αυτάς θέλουσι παραστήσει εικόνας»

2 Η ανάγκη γι’ αυτή την έρευνα υπαγορεύτηκε από δύο δεδομένα: Το ένα, ήταν η εισαγωγή του προληπτικού ελέγχου των δαπανών από το Ελεγκτικό Συνέδριο, που προκάλεσε σοβαρές καθυστερήσεις και δυσλειτουργίες στους περισσότερους δήμους. Το άλλο, ήταν η κακή εικόνα της τοπικής αυτοδιοίκησης σήμερα στον τύπο και στην κοινή γνώμη. Δυστυχώς, η τοπική αυτοδιοίκηση εμφανίζεται σήμερα ως προνομιακό πεδίο ανάπτυξης φαινομένων κακοδιοίκησης και διαφθοράς. Το λέει ο Συνήγορος του Πολίτη, το λένε και οι ίδιοι οι πολίτες στις μετρήσεις.

3. Από την άλλη πλευρά, οι δήμοι παραπονούνται για τους πολλαπλούς ελέγχους που υφίστανται: Εχουμε: την διοικητική εποπτεία από την περιφέρεια, τον προσυμβατικό προληπτικό έλεγχο, τον προληπτικό έλεγχο των δαπανών, τον κατασταλτικό έλεγχο των λογαριασμών και τον έλεγχο της χρηστής δημοσιονομικής διαχείρισης από το Ελεγκτικό Συνέδριο, τον οικονομικό και διαχειριστικό έλεγχο από τους Οικονομικούς Επιθεωρητές, τον έλεγχο από το Σώμα Επιθεωρητών Ελεγκτών Δημόσιας Διοίκησης και από τα άλλα ειδικά σώματα, τον έλεγχο από τον Γενικό Επιθεωρητή Δημόσιας Διοίκησης, τον έλεγχο από τον Συνήγορο του Πολίτη και δεν αναφέρω ούτε τον έλεγχο από τα δικαστήρια ούτε τον πολιτικό έλεγχο.

5. Το ερώτημα που εύλογα τίθεται είναι γιατί όλοι αυτοί οι έλεγχοι, όπου όλο και προσθέτουμε νέους, δεν είναι αποτελεσματικοί:; Πώς γίνεται και με όλο αυτό το πλέγμα των ελέγχων δεν καταφέρνουμε να διασφαλίσουμε επαρκώς ούτε την νομιμότητα, ούτε την λειτουργικότητα, ούτε εν τέλει την αξιοπιστία της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Θελήσαμε λοιπόν να μελετήσουμε όλους αυτούς τους ελέγχους και να προσπαθήσουμε να δούμε τι φταίει.

Προηγουμένως, κάναμε μία βασική μεθοδολογική επιλογή: να μείνουμε όσο το δυνατόν πιο κοντά στην πράξη, αλλά, ταυτόχρονα και να μελετήσουμε το θέμα από τη σκοπιά του δικαίου και των θεσμών, και όχι από τη σκοπιά της διοικητικής επιστήμης ή της κοινωνιολογίας, που θα αξίωναν άλλωστε αυτοτελή έρευνα. Κι αυτό, επειδή το πρόβλημα της τοπικής αυτοδιοίκησης σήμερα είναι κατά πρώτο λόγο πρόβλημα θεσμικό. Η τοπική αυτοδιοίκηση στην Ελλάδα βρίσκεται σε μία φάση μετάβασης: Από τη μια, είναι υποχρεωμένη να παρακολουθήσει την τάση ενίσχυσης της περιφερειακής διοίκησης στην Ευρωπαϊκή Ενωση. Από την άλλη, έχει να αντιμετωπίσει ένα κράτος και ένα πολιτικό σύστημα που παραμένει κατ’ αρχήν συγκεντρωτικό και παλαιοκομματικό.

Συγκροτήσαμε μια επιτροπή από ανθρώπους με εμπειρία στους ελέγχους. Και μιλήσαμε με εκπροσώπους των ελεγκτικών μηχανισμών, της διοίκησης, της τοπικής αυτοδιοίκησης καθώς και με εκπροσώπους της «κοινωνίας πολιτών». Και θέλω εδώ να ευχαριστήσω τα μέλη της Επιτροπής: τον κ. Δρόσο και τον κ. Παπαστυλιανό από τον Συνήγορο του Πολίτη, τον κ. Πρωτόπαππα, πρώην επιθεωρητή-ελεγκτή Δημόσιας Διοίκησης, τον κ.. Σπυρίδονα, πρώην δήμαρχο Πόρου και τώρα περιφερειάρχη, τον κ. Τούμπη, πρώην Γεν.διευθ ΥπΕΔΔΑ, αναπληρωτή ΓΕΔΔ), τον κ.Χ. Χαρίση, από το Ελεγκτικό Συνέδριο, καθώς και τον Κ. Παττακό, πρώην δήμαρχου Χαλανδρίου, και την κ.Μ. Παναγούλη από το ΙΤΑ.

7. Δεν είναι τυχαίο ότι η εικόνα της τοπικής αυτοδιοίκησης επιδεινώθηκε τα τελευταία 10 - 15 χρόνια: απέκτησε νέες, πιο σύνθετες αρμοδιότητες, ανέπτυξε δημοτικές επιχειρήσεις, ενώ χρειάστηκε να διαχειριστεί πολύ μεγαλύτερα ποσά, και μάλιστα υπό τον έλεγχο της Ευρωπαϊκής Ενωσης

8. Βέβαια η ανάπτυξη των φαινομένων διαφθοράς δεν αφορά μόνο την τοπική αυτοδιοίκηση. Σύμφωνα με πρόσφατη έρευνα της κοινής γνώμης που διεξήγαγε η Διεθνής Διαφάνεια, η διαφθορά είναι, στην Ελλάδα, το τρίτο σε σοβαρότητα κοινωνικό πρόβλημα, μετά την ανεργία και την ακρίβεια, τον πληθωρισμό και την φτώχεια.

9. Το ίδιο το Σώμα Επιθεωρητών-Ελεγκτών επισημαίνει πως το γεγονός ότι τα περισσότερα προβλήματα εντοπίζονται στην τοπική αυτοδιοίκηση πρέπει να συνεκτιμηθεί με το γεγονός ότι ο μεγαλύτερος αριθμός υπηρεσιών με τις οποίες έρχεται σε επαφή ο πολίτης ανήκουν στους ΟΤΑ.

Πρέπει επίσης να κάνουμε τη διάκριση μεταξύ διαφθοράς και κακοδιοίκησης, που είναι ευρύτερη έννοια. Στη μελέτη μας επιχειρήσαμε να δούμε, μέσα από τις εκθέσεις του Συνηγόρου του Πολίτη ή του Γενικού Επιθεωρητή, πότε μπορεί να μιλήσουμε για διαφθορά, αλλά και πού και γιατί υπάρχει κακοδιοίκηση στους ΟΤΑ.

10. Χρειάστηκε επομένως να δώσουμε έναν ορισμό της διαφθοράς. Ο νομικός ορισμός της διαφθοράς είναι δυσχερής ακριβώς επειδή το δίκαιο δεν «καταλαμβάνει» παρά ορισμένες μόνο εκφάνσεις της διαφθοράς, αφήνοντας τον υπόλοιπο χώρο στην ηθική ή στην δεοντολογία. Μπορεί δηλαδή να έχουμε διαφθορά όταν η συγκεκριμένη συμπεριφορά είναι ανήθικη ή αντιδεοντολογική, χωρίς να είναι ποινικά κολάσιμη ή έστω παράνομη.

11. Εξετάσαμε λοιπόν κριτικά το ρυθμιστικό πλαίσιο των ελέγχων, όπως αυτό προκύπτει από το Σύνταγμα, τον Ευρωπαϊκό Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας, και τον Δημοτικό και Κοινοτικό Κώδικα με τις σημαντικές βελτιώσεις που εισάγει ο νέος Κώδικας.

Και καταλήξαμε στα ακόλουθα:

12. Πρώτον:

Το Σύνταγμα θέτει ορισμένες αρχές που καθορίζουν το σύστημα του ελέγχου. Αναγνωρίζει τη διττή φύση των ΟΤΑ ως πραγμάτωση της λαϊκής κυριαρχίας. αλλά και ως τμήμα της διοίκησης του κράτους. Αυτό σημαίνει ότι κατοχυρώνει την αυτοτέλεια των ΟΤΑ όχι όμως την αυτονομία.

Με άλλα λόγια, το Σύνταγμα νομιμοποιεί τον κρατικό έλεγχο στους ΟΤΑ. Ο έλεγχος αυτός αποσκοπεί, πρώτον, στη διαφύλαξη του συμφέροντος των ΟΤΑ, ως τμήμα του δημοσίου συμφέροντος, δεύτερον στην αρχή της ενότητας του κράτους και του δικαίου, και, τρίτον, στη συνεργασία κράτους και ΟΤΑ στο πλαίσιο του ενιαίου συντονισμού της κυβερνητικής πολιτικής.

Επομένως, η συζήτηση για την κατάργηση κάθε δημόσιου - κρατικού ελέγχου είναι de lege ferenda.και όχι de lege lata. Η πρόταση που έχει διατυπωθεί να ανατεθεί ο έλεγχος της νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ, ενδεχομένως και ο οικονομικός έλεγχος, σε μία ανεξάρτητη αρχή απαιτεί, τουλάχιστον, αναθεώρηση του Συντάγματος.

13. Δεύτερον.

Το Σύνταγμα μας γνωρίζει την περίφημη αρχή της αναλογικότητας, στην οποία μάλιστα αναφέρεται ρητά και ο Ευρωπαϊκός Χάρτης Τοπικής Αυτονομίας. Αναλογικότητα σημαίνει πως ο έλεγχος πρέπει να είναι και αναγκαίος και κατάλληλος. Πρέπει δηλαδή να τηρείται η ισορροπία μεταξύ ελέγχου και τοπικής αυτονομίας, η ισορροπία μεταξύ δημοσίου (ή τοπικού) συμφέροντος και λειτουργίας της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Εκείνο που διαπιστώνουμε όμως, εξετάζοντας το νομοθετικό πλαίσιο των ελέγχων, είναι ότι άλλοτε δεν είναι κατάλληλο, και άλλοτε πάλι δεν είναι αναγκαίο.

Από τη μια πλευρά, θεσπίζουμε ένα ρυθμιστικό πλαίσιο, το οποίο όμως αφήνει κενά. Και από την άλλη πλευρά, αντί να διορθώσουμε τα κενά αυτά, προσθέτουμε νέους ελέγχους.

α) Ένα παράδειγμα: Εχει διατυπωθεί η πρόταση να υποκατασταθεί η Επιτροπή του άρθρου 18 με μιαν ανεξάρτητη αρχή με αποκεντρωμένες υπηρεσίες ανά περιφέρεια, με αρμοδιότητα κατασταλτικού και προληπτικού ελέγχου επί των πράξεων των ΟΤΑ: Μα έχουμε ήδη την ειδική επιτροπή του νέου ΔΚΚ που λειτουργεί ως οιονεί δεύτερος βαθμός και που περιβάλλεται με αντίστοιχες εγγυήσεις ανεξαρτησίας και αμεροληψίας. Τι πραγματικά θα προσέθετε αυτή η νέα αρχή, αν καθιερωνόταν, έστω με συνταγματική μεταρρύθμιση.

β) Αλλο παράδειγμα Ο προληπτικός έλεγχος που εισήχθη με πρωτοβουλία της ίδιας της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Ο προληπτικός έλεγχος είναι η πιο αποδοτική μορφή ελέγχου αφού είναι απόλυτα επίκαιρος. Αναδείχτηκε όμως προβληματικός στην εφαρμογή του. Εμείς πιστεύουμε ότι πρέπει να γίνουν παρεμβάσεις προς τρείς βασικά κατευθύνσειις:

Μία κατεύθυνση είναι η επικαιροποίηση της καταγραφής των δαπανών και πιστώσεων των ΟΤΑ, π.χ. να εκδοθεί υπουργική απόφαση που να καθορίζει τις λειτουργικές δαπάνες

Η άλλη κατεύθυνση είναι η ειδικότερη και σαφέστερη καταγραφή των πράξεων που εξαιρούνται από τον προληπτικό έλεγχο. Μήπως πρέπει να ξανασκεφτούμε το πληθυσμιακό κριτήριο και να λαμβάνονται υπ΄όψιν τα έσοδα του ΟΤΑ. Μήπως πρέπει να υπαχθούν στον έλεγχο και οι δημοτικές επιχειρήσεις;

Η τρίτη κατεύθυνση είναι η εξειδίκευση και ο σαφής καθορισμός των αρμοδιοτήτων που περιλαμβάνει η άσκηση του προληπτικού ελέγχου. Το ΕΣ υιοθετεί μια ευρύτατη αντίληψη του ελέγχου: πρόκειται για το λεγόμενο «δημοσιονομικό αντιτεκμήριο». Αυτό όμως, πέραν του ότι οδηγεί σε επικάλυψη με τον έλεγχο νομιμότητας που έχει ήδη γίνει σε επίπεδο περιφέρειας, έρχεται σε αντίθεση με τη νομολογία του Συμβουλίου της Επικρατείας και των διοικητικών δικαστηρίων. Ο νέος ΔΚΚ επιχειρεί σαφή περιορισμό της ελεγκτικής εξουσίας του ΕΣ. Ωστόσο, η Ολομέλεια του ΕΣ δεν δέχτηκε τον περιορισμό αυτό.

γ) Άλλο παράδειγμα:: Ο νέος Κώδικας καταργεί τη δυνατότητα του ΓΓΠ να επιβάλλει την ποινή της έκπτωσης. Για ποιο λόγο; Έτσι παύει πλέον να υπάρχει κλιμάκωση των ποινών, αφού είτε τα μείζονος, είτε τα ήσσονος σημασίας αδικήματα θα τιμωρούνται με την ίδια ποινή.

δ) Ένα άλλο πρόβλημα είναι η πολλαπλότητα των ελεγκτικών σωμάτων : ΣΕΕΔΔ, Οικονομικοί Επιθεωρητές, Σώμα Επιθεωρητών Δημοσίων Εργων, Ειδική Υπηρεσία Επιθεωρητών Περιβάλλοντος, ΓΕΔΔ… έλεγχοι από τα σώματα αυτά αλλεπικαλύπτονται, με αποτέλεσμα να δημιουργούνται αβεβαιότητα και δυσλειτουργίες. Θα μπορούσε τα σώματα αυτά να ενοποιηθούν σε ένα πολυεπίπεδο σώμα, με προσωπικό διυπουργικής προέλευσης, υπό τον κεντρικό συντονισμό του ΓΕΔΔ, και να του δοθούν και αυτοτελείς πειθαρχικές αρμοδιότητες.

14. Τρίτον.

Το νομοθετικό πλαίσιο παραμένει πολλές φορές ατελέσφορο ελλείψει της κατάλληλης υποδομής:

α) Να αναφέρω ένα παράδειγμα: Ο νέος Κώδικας εισάγει τη δυνατότητα του Γενικού Γραμματέα της Περιφέρειας να ασκεί αυτεπάγγελτο έλεγχο. Δεν διευκρινίζεται όμως με ποιόν τρόπο οι αποφάσεις αυτές θα περιέρχονται στη γνώση των αρμοδίων υπηρεσιών. Εμείς προτείνουμε να δημοσιεύονται οι αποφάσεις των ΟΤΑ στο διαδίκτυο.

β) Συχνά η αρμόδια υπηρεσία της περιφέρειας έχει τόσο φόρτο ώστε δεν μπορεί να ανταπεξέλθει ούτε σε έναν κατ’ αρχήν έλεγχο. Αλλοτε πάλι οι αρμόδιοι υπάλληλοι δεν έχουν καμία νομική κατάρτιση. Πρέπει λοιπόν να δοθεί βαρύτητα στη διοικητική στελέχωση των υπηρεσιών της περιφέρειας αλλά και των ΟΤΑ, και μάλιστα να δοθεί βαρύτητα στη στενότερη συνεργασία μεταξύ ΟΤΑ και περιφέρειας.

γ) Εχει τεθεί το ζήτημα να δημιουργηθεί ένα Σώμα Επιθεωρητών Τοπικής Αυτοδιοίκησης που να απαρτίζεται από (πρώην) δημάρχους και στελέχη της ΤΑ, που θα ασκεί τον εσωτερικό έλεγχο. Η εισαγωγή του εσωτερικού ελέγχου είναι θεμιτή. Βραχυπρόθεσμα και μεσοπρόθεσμα κινδυνεύει ωστόσο να δημιουργήσει προβλήματα χρηματοδότησης ή στελέχωσης. Αντ΄αυτού όμως μπορεί να ενισχυθεί η ταμειακή υπηρεσία του δήμου.

γ) Ο έλεγχος των συμβάσεων μεγάλης αξίας καταστρατηγείται με τη μέθοδο των κατατμήσεων, οι οποίες διαπιστώνονται μόνο εκ των υστέρων. Θα ήταν λοιπόν χρήσιμη η εγκατάσταση ενός συστήματος ηλεκτρονικής ταχείας ταξινόμησης/ ταυτότητας των συμβάσεων των ΟΤΑ για την ενημέρωση του Ελεγκτικού Συνεδρίου και της περιφέρειας.

δ) Επίσης, είναι απαραίτητες ορισμένες πρακτικές παρεμβάσεις ως προς τον προληπτικό έλεγχο, όπως το να ενισχυθούν οι Υπηρεσίες Επιτρόπων. Υπάρχει πρόταση για τη δημιουργία ειδικού τμήματος για τους ΟΤΑ.

Η δημιουργία ενός λογισμικού θα διευκόλυνε σημαντικά το έργο των Υπηρεσιών Επιτρόπων, με την ηλεκτρονική διασύνδεση ελεγκτή – ελεγχόμενου και τη δημιουργία ανοικτής βάσης νομολογίας του Ελεγκτικού Συνεδρίου.

Χρήσιμη θα ήταν επίσης και η τυποποίηση από τους ΟΤΑ της διαδικασίας διενεργείας των δαπανών.

ε) Υπήρξε η σκέψη να ιδρυθεί ειδικός κύκλος ΟΤΑ στον Συνήγορο του Πολίτη, ή να ιδρυθούν αποσπασμένες αποκεντρωμένες υπηρεσίες του Συνήγορου στην περιφέρεια. Ευκολότερη - και άμεσα εφαρμοστέα- είναι η πρόταση του Συνήγορου να δοθούν οδηγίες στα Κέντρα Εξυπηρέτησης Πολιτών, ώστε να λειτουργούν ως ενδιάμεση βαθμίδα.

15. Και μία τελευταία παρατήρηση.

Το αποτελεσματικότερο μέσον για την καταπολέμηση των φαινομένων κακοδιοίκησης και διαφθοράς είναι ο εκσυγχρονισμός και ο εκδημοκρατισμός της τοπικής αυτοδιοίκησης, άρα και του κράτους και του πολιτικού μας συστήματος. Μεταξύ μιας μεταρρύθμισης «εκ των άνω» και του βαθύτερου εκδημοκρατισμού της κοινωνίας, το δεύτερο είναι ασφαλώς αποτελεσματικότερο. Η καταπολέμηση των φαινομένων κακοδιοίκησης και διαφθοράς είναι στην ουσία ζήτημα νομικού και πολιτικού πολιτισμού.

Μία κατεύθυνση είναι η άμεση διασύνδεση της τοπικής αυτοδιοίκησης με την Βουλή. Αυτό μπορεί να βοηθήσει στην εξοικείωση της Βουλής με τα θέματα της ΤΑ, για τα οποία καλείται να νομοθετήσει. Μπορεί επίσης να βοηθήσει στη «μίξη» βουλευτών και αιρετών της ΤΑ σε ενιαίο forum ανάδειξης του πολιτικού προσωπικού της χώρας. Εμείς προτείνουμε τη σύσταση μόνιμης επιτροπής της Βουλής για τα θέματα της τοπικής αυτοδιοίκησης.

Η άλλη κατεύθυνση συνδέεται με την έμπρακτη ενίσχυση της τοπικής δημοκρατίας, μέσω του ρόλου του δημότη, της αντιπολίτευσης, των τοπικών πολιτικών κομμάτων, των τοπικών ΜΜΕ, των τοπικών ομάδων συμφερόντων, της κοινωνίας των πολιτών. Ο νέος Κώδικας κάνει σημαντικά βήματα στην κατεύθυνση αυτή, όπως π.χ. το τοπικό δημοψήφισμα

Η εμπειρία έχει καταδείξει πως εκεί όπου υπάρχει ενδιαφέρον των δημοτών υπάρχει και συμμετοχή και κοινωνία πολιτών. Η αναβάθμιση του ρόλου της ΤΑ, με τη μεταφορά κρατικών αρμοδιοτήτων, μπορεί να δημιουργήσει εστίες ενδιαφέροντος, και να ενισχύσει τη συμμετοχή.

Από την άλλη πλευρά, η εμβάθυνση της τοπικής δημοκρατίας προϋποθέτει την ουσιαστική λειτουργία της αντιπολίτευσης.

Τυπικά, ο αντισταθμιστικός/ ελεγκτικός ρόλος της αντιπολίτευσης διασφαλίζεται, ακυρώνεται όμως πολλές φορές στην πράξη για λόγους πολιτικής νοοτροπίας ή ακόμη μέσα από μια οιονεί συντεχνιακή αντίληψη της λειτουργίας της. Ασφαλώς παίζει εδώ ρόλο ο πολιτικός πολιτισμός, η δομή και λειτουργία του κομματικού συστήματος, αλλά και το εκλογικό σύσημα

Κυρίες και κύριοι

Ο Αμερικανός πρόεδρος Wilson έλεγε πως η θεραπεία της κακής πολιτικής μοιάζει με τη θεραπεία της φυματίωσης: χρειάζεται ανοικτό χώρο.

Με την μελέτη μας αυτή ασφαλώς δεν φιλοδοξούμε να λύσουμε το πρόβλημα των ελέγχων στην τοπική αυτοδιοίκηση. Θελήσαμε κυρίως να θέσουμε το πρόβλημα, για να το αντιμετωπίσουμε το πρόβλημα δημόσια, χωρίς προκαταλήψεις και χωρίς υπεκφυγές. Ευχαριστώ για την προσοχή σας (από εδώ μπορείτε να δείτε το πλήρες κείμενο της μελέτης της επιστημονικής επιτροπής του Ι.Τ.Α.)

Χαιρετισμός Προέδρου Επιστημονικού Συμβουλίου, καθηγητή Δημήτρη Θ.Τσάτσου

1. Το θέμα της διαφάνειας είναι για δύο λόγους καίριο για κάθε δημοκρατική οργάνωση εξουσίας. Άρα και για την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

2. Πρώτον: Η δημοκρατία, ως διασφάλιση της λαϊκής κυριαρχίας προϋποθέτει όχι μόνο ελεύθερη έκφραση της πολιτικής βούλησης, αλλά και ελεύθερη διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης των πολιτών.

3. Η ελευθερία της διαμόρφωσης όμως της πολιτικής βούλησης, είναι λογικά αδύνατη, όταν τα res publica, τα δημόσια πράγματα, δεν είναι ορατά για τον πολίτη που καλείται να τα αξιολογήσει. Άρα η διαφάνεια είναι εννοιολογικό στοιχείο της δημοκρατίας.

4. Δεύτερον: Το θέμα όμως είναι για το σύγχρονο κράτος και ειδικότερα για την Ελλάδα και πρακτικά σημαντικό. Και αυτό γιατί υπάρχει έλλειμμα διαφάνειας. Η εισβολή της ιδιωτικής οικονομίας στα res publica καθιστά πολλές φορές την αδιαφάνεια εργαλείο προώθησης ιδιωτικών συμφερόντων.

5. Οι παραλειτουργίες του πολιτικού συστήματος διαμορφώθηκαν ιστορικά και γι’ αυτό είναι αν όχι αδύνατη, πολύ δύσκολη η άμεση αντιμετώπισή τους.

6. Πιστεύω βαθειά ότι οι μεγάλες πολιτειακές και κοινωνικές παραλειτουργίες επιβιώνουν τελικά στο μέτρο που η κοινωνία αδιαφορεί και ανέχεται. Αν αυτό είναι σωστό, το έργο ενάντια στην αδιαφάνεια και στις αδιαφανείς παραλειτουργίες είναι θεμελιώδες για μία μελλοντική βελτίωση της λειτουργίας της δημοκρατίας.

7. Γι’ αυτό η ΚΕΔΚΕ και το Ινστιτούτο Τοπικής Αυτοδιοίκησης, το οποίο έχω την τιμή να εκπροσωπώ, αναζήτησαν γι’ αυτή την εκδήλωση τη συνεργασία με το Συνήγορο του Πολίτη, ο οποίος βρίσκεται στην πρώτη γραμμή του αγώνα ενάντια στις αδιαφανείς παραλειτουργίες.

8. Πιστεύω πως οι τοπικές κοινωνίες μας έχουν μέγιστη βούληση για διαφάνεια. Αυτήν ακριβώς εκφράζει και η πρωτοβουλία μας, ως θεσμών της Τοπικής Αυτοδιοίκησης. Συμπίπτουν έτσι η βούληση των τοπικών μας κοινωνιών με τη θεσμική αποστολή του Συνηγόρου του Πολίτη.

9. Εύχομαι στην κοινή μας Ημερίδα γόνιμο διάλογο.